همه چیز در مورد سفره جشن مهرگان یکی از زیباترین جشن های پاییزی

جشن مهرگان، یکی از قدیمی‌ترین آیین زرتشتیان و ایرانیان باستان است. مهرگان یا جشن مهر به دلیل اعتدال پاییزی و در روزهای آغازین فصل پاییز برگزار می‌شود. این جشن همان زمان برابری شب و روز یا اعتدال پاییزی است. جشن مهرگان تا به امروز همچنان در ایران برگزار می‌شود. در این مطلب نگاهی کوتاه داریم به این سنت دیرینه ایرانی و به خصوص سفره جشن مهرگان؛ با ما همراه باشید!

مهرگان چیست؟

برطبق داستان های کهن، حکیم فردوسی در شاهنامه روز مهرگان را روزی که فریدون بر تخت پادشاهی نشست می داند. اما بیشتر مورخان روز پیروزی فریدون و اسارت ضحاک در کوه دماوند را روز مهرگان می‌دانند.

فردوسی در شاهنامه به پیدایش این جشن در دوران پادشاهی فریدون این چنین اشاره کرده است:

فریدون چو شد بر جهان کامکار

ندانست جز خویشتن شهریار

به رسم کیان تاج و تخت مهی

بیاراست با کاخ شاهنشهی

به روز خجسته سر مهر ماه

به سر برنهاد آن کیانی کلاه

زمانه بی اندوه گشت از بدی

گرفتند هر کس ره بخردی

دل از داوری‌ها بپرداختند

به آیین، یکی، جشن نو ساختند

نشستند فرزانگان، شادکام

گرفتند هر یک ز یاقوت، جام

می روشن و چهرهٔ شاه نـَو

جهان نو ز داد از سرِ ماه نـَو

بفرمود تا آتش افروختند

همه عنبر و زعفران سوختند

پرستیدن مهرگان دین اوست

تن‌آسانی و خوردن آیین اوست

کنون یادگارست از و ماه مهر

به کوش و به رنج ایچ منمای چهر

تاریخچه جشن مهرگان

جشن مهرگان یک جشنواره باستانی زرتشتی و ایرانی است که در پاییز برگزار می‌شود. این جشن در تقویم فارسی شانزدهمین روز مهرماه را به خود اختصاص داده است. جشن مهرگان به خدای میترا در ایران باستان اختصاص دارد. از میترا به عنوان خدای خورشید، دوستی، عشق و علاقه در کتاب‌ها یاد شده است. جشن مهر فرصت مناسبی براي تحكيم دوستی‌ها، محبت‌ها و عواطف انسانی است. به نظر بسياری از مورخان، این جشن یک مراسم الزامی برای ايرانيان است که بتوانند به دوستی و مهر ورزیدن به یکدیگر ادامه دهند.

خارج از آیین زرتشت، مهرگان به عنوان یک جشنواره سنتی برداشت پاییزه نیز شناخته می‌شود. در گذشته، به مدت 4 تا 6 روز مردم مهمانی‌های بزرگ برپا می‌كردند. جشن مهرگان را می‌توان آیین شکرگزاری به درگاه خداوند زرتشتیان یعنی اهورامزدا، برای ارزانی این همه نعمت به انسان‌ها دانست.  

• مطلب پیشنهادی: چیدمان سفره شب یلدا؛ ایده‌های ساده، شیک، مدرن و لاکچری ۱۴۰۴
  

جشن مهر در دوران پیش از اسلام ظهور کرد. این مراسم در ایران معاصر نیز جزو معدود جشن‌های پیش از اسلام است که هنوز هم توسط برخی از مردم برگزار می شود. تاریخ جشن مهرگان را می توان به عنوان دومین جشن مهم ایرانی پس از نوروز دانست. قدمت این جشن باستان به بیش از 4000 سال می‌رسد. برخی از محققان معتقدند که مهرگان را باید در آغاز ماه مهر مانند نوروز در اول ماه جشن گرفت.

اما در تقویم مذهبی زرتشتیان، جشن مهرگان در شانزدهم ماه مهر هنگام برداشت پاییزی، به مدت شش روز جشن گرفته می‌شود. جشن مهرگان پس از نوروز، یکی از مهم‌ترين عيدهای ملی ايرانيان بوده است. عید نوروز با بهار و سال نو و نويد بركت آغاز می‌شود و مهرگان به خاطر اتمام كار، برداشت پاییزی محصول و آغاز شش ماه شب‌های طولانی تر و سرما جشن گرفته می‌شد.

آیین و آداب و رسوم جشن مهرگان

جشن مهرگان نیز مانند سایر جشن‌های ایرانی آداب و رسوم خاص خود را دارد. با توجه به متون قدیمی و نوشته‌های دانشمندان و شاعران قدیمی مانند: فردوسی، بیرونی، جهانگیری، اسدیِ توسی، فیثاغورث، رودکی، فرخی، منوچهری، سعد سلمان جشن مهرگان این گونه توصیف می‌شود:

در ایران باستان مردم این جشن را در طی چندین روز با شادمانی و سرور برگزار می‌کردند. در آن زمان مردم به نظافت خانه‌های خود می‌پرداختند و جلوی در خانه خود را آب‌پاشی و جارو می‌کردند. مردمان از رنگ ارغوانی و یا طیف‌های رنگی آن برای لباس‌های خود استفاده می‌کردند. خواندن سرود، شعر، دکلمه و نواختن موسیقی نیز از جمله کارهایی است که انجام می‌دادند. یکی از آیین های این مراسم شادباش است. در قدیم مردم آن را با بویی خوش در پارچه ای زیبا می‌پیچیدند و به یکدیگر هدیه می‌دادند. این کار همانند عیدی دادن در عید نوروز باستان است.

پس از اتمام خوراکی‌ها، نان و نوشیدنی، مردم به موسیقی و پایکوبی‌های گروهی می‌پرداختند. شعله‌های آتشدانی خوشبویی‌ مانند اسپند و زعفران و عنبر را دود می‌کردند. آنها در برابر آتش شاخه گیاهانی چون هوم که موجب خروشان شدن آتش می‌شد را در دست می‌گرفتند. در پایان مراسم، مردم به دور شعله‌های فروزان آتش جمع می‌شدند و دستان یکدیگر را می‌گرفتند و به‌ طور دسته‌جمعی پیمان‌های گذشته را با یکدیگر تجدید می‌کردند.

سفره جشن مهرگان

در جشن مهرگان همچون سفره هفت سین نوروز، سفره مهرگانی یا خوان مهرگانی به رنگ ارغوانی پهن می‌کردند. در این سفره که بر گرد آتشدان پهن می‌شد، انواع میوه‌ها، شیرینی و خوراکی‌ها، شربتی از عصاره هوم یا هَئومَه که با شیر رقیق شده و نان مخصوص قرار می‌دادند. میوهایی چون انار، سیب، ترنج، به، سنجد، انگور سفید، ازگیل و خرمالو نیز در این سفره وجود داشت. آجیل نیز مانند نوروز نقش ویژه‌ای در سفره جشن مهرگان دارد. آجیل این جشن باستانی شامل هفت خشکبار از جمله مغز گردو، بادام، پسته، فندق، تخمه، توت خشک، انجیر خشک و نخودچی می‌شود.

از دیگر خوردنی‌های این سفره آش هفت غله بود. این آش از ترکیب گندم، برنج، جو، نخود، عدس، ماش و ارزن درست می‌شود. همچنین کاسه‌ای پر از گلاب، آب، سرکه، برگ آویشن، گل‌های بنفشه و نازبو یا ریحان نیز در سفره قرار می‌دادند. سرمه‌دان، آیینه، اسفند و عود و همچنین گل همیشه شکفته که پیرامون آن را با شاخه‌هایی از سرو، مورد و گز تزیین می‌کردند نیز زینت‌بخش سفره جشن مهرگانی بود.

چیدمان و عنصرهای سفره جشن مهرگان

در سفره برای تزئین از گل استفاده می‌کردند. در پیرامون این گل‌ها، چند شاخه درخت گز، هوم یا مورد نیز می‌گذاشتند. میوه های سرخ پاییزی نیز در تزئیین این سفره نقش به سزایی داشند. در کنار این میوه‌ها از میوه های دیگر مانند: سنجد، انگور، انار، سیب، به، انجیر، بادام، پسته، فندق، گردو، ازگیل، خرما، خرمالو نیز در سفره استفاده می‌شد.

موسیقی جشن مهرگان

قطعا در دوران گذشته برای جشن بزرگ و با شکوه مهرگان، موسیقی ویژه‌ایی وجود داشت. اما اکنون از آن آگاهی چندانی نداریم. ولی در اشعار زیادی از مهرگان یاد شده است. به عنوان مثال خلف تبریزی در برهان قاطع از یکی از مقام‌ها و لحن‌های موسیقی سنتی ایران با نام "موسیقی مهرگانی" یاد می‌کند. همچنین نظامی گنجوی در منظومهٔ خسرو و شیرین نام بیست و یکمین لحن از سی لحن نامبردار شده را "مهرگانی" نوشته است.

بهرام فره وشی زبان‌شناس معاصر ایرانی و متخصص زبان‌های ایرانی و فرهنگ ایران باستان، از برگزاری مهرگان به عنوان جشنی خانوادگی، در بین زرتشتیان یزد و کرمان یاد می‌کند. همچنین از آیین قربانی کردن گوسفند، در برخی از روستاهای زردشتی نشین یزد، برای ایزد مهر نیز خبر می‌دهد. رسم قربانی آن‌قدر اهميت داشت كه خانواده‌های فقير‌، در مهرگان،‌ در صورت عدم توانايی مالی‌، مرغی را قربانی می‌كردند. همچنین تا چند سال پیش، زردشتیان کرمان، در این روز، به یاد مردگان، مرغ شکم پر را به عنوان خوراک ویژه می‌پختند. ولی در حال حاضر آیین قربانی كردن در جشن مهرگان منسوخ شده است.

برخی از مراسم‌هایی که امروز برگزار می‌شوذ به گونه‌ایی یادگار از جشن باستانی است. به عنوان مثال جشن آغاز سال تحصیلی دانشگاه تهران، که در نیمهٔ اول مهرماه برگزار می‌شود. همچنین برگزاری آیین قالی‌شویی مشهد اردهال کاشان یکی از نمونه‌های این مراسم است.

مهرگان در اشعار

به‌دلیل محبوبیت و زیبای جشن باستانی مهرگان شاعران زیادی در مورد این جشن بزرگ شعر سرودند.

مسعود سعد سلمان گوید:

روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان

مهر بفزا ای نگار ماه چهر مهربان

مهربانی کن به جشن مهرگان و روز مهر

مهربانی کن به روز مهر و جشن مهرگان

 جام را چون لاله گردان از نبید باده رنگ

وندر آن منگر که لاله نیست اندر بوستان

کاین جهان را ناگهان از خرمی امروز کرد

بوستان نو شکفته عدل سلطان جهان

منوچهری دامغانی:

شاد باشید که جشن مهرگان آمد

بانگ و آوایِ دَرایِ کاروان آمد کاروان

مهرگان از خَزران آمد

یا ز اقصای بلاد چینستان آمد

نا از این آمد، بالله نه از آن آمد

که ز فردوس برین وز آسمان آمد

مهرگان آمد، هان در بگشاییدش

اندر آرید و تواضع بنماییدش

از غبار راه ایدر بزداییدش

بنشانید و به لب خرد نجاییدش

خوب دارید و فرمان بستاییدش

هرزمان خدمت لختی بفزاییدش

رودکی نیز درباره این جشن باستانی این چنین سروده است:

ملکا جشن مهرگان آمد

جشن شاهان و خسروان آمد

جز به جای ملهم و خرگاه

بدل باغ و بوستان آمد

مورد برجای سوسن آمد باز

می بر جای ارغوان آمد

تو جوانمرد و دولت تو جوان

می بر بخت تو جوان آمد

در بخش سبک زندگی مجله ژومنت به مناسبت فرارسیدن این رویداد باستانی سعی کردیم به طور جامع جشن زیبای مهرگان را برای شما خلاصه کنیم. نظر شما در مورد این آیین و جشن باستانی زیبا چیست؟